Кјндј ааєааччы!

  Эйиэхэ саЅа уус-уран тыл о»уорун киэЅ аартыгар јктэммиттэрин сјрэхтиир эдэр ааптардар кинигэлэрин били»иннэрэбит.

   АаєыЅ-сэргээЅ, саЅа ааттары кытта билсиЅ.

 Ульяна Захарова—Степанова. 

Эн суоххуна…

      Эдэр ааптар сэhэнигэр уонна кэпсээннэригэр дьон олоєун кыраєатык к№р№н ойуулаабыт. Т№р№ппјт, оєо икки ардыгар уустук сы»ыан, эрдиилээх таптал, бјгјЅЅј олох проблемалара - Ульяна Захарова айымньыларын сјрјн темата. 

  Ульяна 1982 с. Таатта улуу»ун Харбалаах нэ»илиэгэр т№р№№бјтэ. Айымньылара *Кэскил*, *Эдэр саас*, *Чолбон*, *Байанай* сурунаалларга бэчээттэнэллэр. Кини дьон ис туруга, кыыс, уол сы»ыанна»ыыта, т№р№ппјт уонна оєо истиЅ сы»ыаннара, аєа саастаах к№лј№нэєэ ытыктабыл курдук №йд№бјллэр тустарынан итэєэтиилээхтик арыйар буолан, кэпсээннэрэ ааєыллымтыалар. Эдэр ааптар бу ј»јс кинигэтэ. *О»уор туос* уонна *Оєо саас тиэргэнигэр* диэн кинигэлэрэ, т№»№ да аєыйах ахсаанынан таєысталлар, ааєааччы сэЅээриитин ылбыттара.  

Ангелла Попова

Сиэркилэ. Мааска. Харах.

 

Кинигэєэ ааптар ки»и, олох, таптал ту»унан толкуйа, Айылєа уонна Ки»и быстыспат ситимин таайыыта саарбахтаа»ын, ыйытыы, билгэлээ»ин, баардыланыы бы»ыытынан хо»оон хомоєой тылынан бэриллэр.

 1989 с. Нам улуу»угар Б№тјЅ нэ»илиэгэр кјн сирин к№рбјтэ. Эдэр суруйааччылар ХVI-ХVII сјбэ мунньахтарын кыттыылааєа.

Константин Каженкин—Архаан.

ЭР ТОЙОН

     

  Кинигэ аата этэринии, aaптap эр ки»и yйулєатын сјрјннээн ба»ыйар №рјтјн – тапталы, ј№рјјнј, курус санааны, cоєотохсуйууну ис иэйиилээхтик xo»уйap.

  

1989 с. БулуЅЅа т№р№№бјтэ.  Эдэр суруйааччылар XVI, XVII республикатааєы сјбэ мунньахтарын кыттыылааєа. М.К.аммосов аатынан ХИФУ Психология институтун бјтэрбитэ. Хо»оонноро сахалыы  тыллаах јгјс ха»ыакка, *Чолбон* сурунаалга, *Араскылар* хомуурунньукка бэчээттэммиттэрэ.

 

 

 

 

 

А.Е.Кулаковскай. Сайын кэлиитэ.

А.Е.Кулаковскай "Ырыа-хо»оон" кинигэтиттэн "Сайын кэлиитэ" хо»ооно.

Бу хоһоону ырытан баран Дм. Дм. Саввинов этэр "мин өйдүүрбүнэн кини иннинэ сахалыы да нууччалыы да тылынан тахсыбыт уус-уран айымньыларга маннык сайыҥҥы кэмҥэ  айылҕаҕа уонна киһи ис дууһатыгар тахсар уларыйыылары-иэйиилэри уустаан ураннаан , чаҕыйлхайдык, харахха көстөн турар курдук суруйбут суох.

2. бу поэма аҥаардас уус-уран айымньы курдук сыаналанара тутах. Поэманы научнай төрүттэргэ олоҕуран, уус-уран форма көрүҥүнэн айылҕаны көрөөччү-үөрэтээччи храҕынан суруллубут научнай үлэ быһыытынан сыаналыахха сөп.

3. поэманы суруйарыгар биологическай уонна геогрфическай наукалар араас салааларын ситэри баһылаабыт үрдүк таһымнаах чинчийээччи буолбутун көрдөрөр.  Көтөр-сүүрэр кэлиитин ойуулууругар, от-мас үүнүүтэ хайдах сайдан барарын көрдөрөрүгэр быһа холуйан уопсайынан суруйбат, хас биирдии көрүҥ ханнык усулуобуйаҕа сайдыахтааҕын киһи сөҕүөн курдук сөптөөхтүк, научнайдык быһааран биэрэр.

Уонна өссө "Сайын кэлиитэ" сөптөөх хос быһаарыылар киллэриллибиттэрин кэннэ дьыл сүрүн кэмин - сайыны экологическай өттүнэн үөрэтиигэ бэртээхэй биолого-экологическай пособие курдук туттуллуоҕун сөп" диэн этэр. 

Билинни кэм

Били литературабыт саєаланыытыгар Алампа сэрэппитин курдук цивилизация, сайдыы алдьархайдара ыччаппытын иэдэппитин ту»унан Айысхаана *Сјлј»јннээх инньэтигэр* ааєабыт. Манна арыгы, табах, дьэбир бы»ыы эрэ буолбакка наркомания курдук ыар дьаллык бјрјјкээбитин к№р№бјт. 

Ити курдук, билиЅЅи кэминээєи литератураны салгыы к№р№р буоллахха олох хаамыыта, кэм кэрдиитэ саха ыччатын майгытыгар улахан уларыйыыны аєалбытын к№р№бјт. Холобура, Марков Степан *Хаайыылаах дьылєата* сэ»энин саєаланыытыгар эдэр кэскиллээх ки»и, јрдјк ј№рэхтээх, инникитин учуонай буоларга бэлэмнэнэ сылдьар эдэр ки»и олоєо туох да бэрткэ саєаланар, тапталын к№рс№н кэргэн ылар, с№бјлјјр јлэтин булан јлэлиир, ол эрээри олох уларыйыытыгар оєустаран, кэргэнэ Айта арыгыга ылларар, кистэлэЅ баєайытык №л№н хаалар, №л№рјјгэ балыллан ти»эєэр тиийэн Софрон хаайыы ки»итэ буолан хаалар.  Арыгы содула уол оєоєо эрэ буолбакка аны нарын намчы олох т№рд№, дьиэ-кэргэн уйата буолуохтаах саха кыы»ыгар ааЅнаан кэлбитин кэпсиир ки»и дьиксинэр айымньыта буолар.

Ол эрээри барыта оннук эрэлэ суох буолбатаєын Уйбаан Ойуур *Аймахтар* сэ»энинэн романын аахтахпытына итэєэйэбит. Бу айымньыга ааспыт сэбиэскэй кэми хабан, тоєус уонус сыллартан саєаламмыт уопсастыба сјЅкэн уларыйыылара ки»и дьылєатыгар, кини №йјгэр-санаатыгар, майгытыгар-сигилитигэр хайдах дьайбыттарын суруйааччы си»илии ойуулуур.  Ити курдук, олох араас очурдарын-чочурдарын туораан, тэрийэр дьоєурдаах туруу јлэ»ит Ньургун јтј№ санаалаах кэргэнинээн Ньургуйааналыын чугас аймахтарын тјмэн, иллээх-эйэлээх, к№н№ суолу туту»ан, дьиэ кэргэн бизне»инэн дьарыктанарга дьулу»аллар.

Варвара Окорокова: *Эдэр ки»и обра»а литератураєа ураты оруоллаах: кини олоххо саЅа сјјрээн киириитин символа уонна инники олох кэскилэ. Эдэр герой угэс курдук, эрчимнээх, эйэлэ»имтиэтэ суох кимиэллээх охсу»ааччы, туох баар саЅаны №й№№ччј. Эдэр ки»и уобара»ын кытта характер сайдыыта-јјнјјтэ, бу»уута-хатыыта, олоххо миэстэни булунуу курдук темалар сибээстээхтэр* - диэн суруйбутун тјмјк тылга этэбин.

Билигин литература кирбиитигэр саЅа јктэнэн эдэр суруйааччылар Николай Кривошапкин, Гавриил Андросов, Семен Маисов курдук ааттар тахсан эрэллэр. Би»иги кинилэртэн эдэр Ки»и саЅа уобарастарын кэтэ»эбит.

70-с сыллар

Василий  Яковлев «Уот итиитэ» айымньытыгар 70-с сылларга промышленность проблематын уонна Саха кыы»ын дьылєатын дьј№рэ тутан арыйбыта. Айымньы саєаланыытыгар Нарыйа 17 саастаах, инники олоєор муЅура суох эрэллээх, кимтэн-туохтан барытыттан аЅардас јтј№нј-кэрэни эрэ кјјтэр, куруук санаата ыраас, ј№рэ-к№т№ сылдьар кэрэ кыысчаан. Онтон айымньы бјтјјтјгэр омук, хаамаайы ки»иэхэ албыннаппыт, оєо к№т№хпјт, олоххо №стјйбјт, кырыктыйбыт аЅардас дьахтар суоллар хайды»ыыларыгар туран хаалар. Манан В.Яковлев Саха кыы«ыгар суо»уур кутталы аан маЅнайынан таба к№рбјтэ уонна сэрэппитэ.

Бу сылларгы аан-бастакынан, оскуола оєолорун уобарастара литератураєа киирбиттэрэ. Ол курдук, Софрон Данилов «Сјрэх тэбэрин тухары» романа суруллубута.

Оччотооєуга кимиэхэ да биллибэккэ-к№стјбэккэ сылдьар

В.С.Яковлев, кэлин Далан диэн суруйааччы буолбут, Софрон Петрович Данилов бу бэртээхэй романыттан тирэх ылан, аны учууталлар олохторун кыбыппакка эрэ, оєолор тустарынан бэрт сырдык, ыраас иэйиилээх, јрдјк уус-уран та»ымнаах «Дьикти саас» диэн сэ»энин суруйан литература киэн аартыгар эрчимнээхтик уона эрэллээхтик јктэммитэ. Далан бу сэ»энигэр Саха сиригэр интеллектуальнай сайдыылаах эдэр дьону јјнэн-сайдан и»эллэрин, кинилэр олоххо кырдьыктаах суолу туту»алларыгар к№рс№р ыарахаттарын, мо»оллорун дириЅ реалистическай кјјстээхтик арыйан к№рд№рбјтэ. – диэн суруйар саха литературатын критигэ Д.Васильева.

«Дьикти саа»ын» кэнниттэн Далан «Тулаайах оєо» романын суруйбута. Бу ромаЅЅа былыргы, кыргы»ыы кэминээєи ыччат уобара»а тыктарыллыбыта. Роман сюжета јс хайысханан сайдар. Манна айан, суол символларынан автор олоххо јс аЅыы араас суолу туту»ууну ойуулуур. Бастакынан, хааннаах илкээни суолун хайар эдэр хо»уун Даєанча уонна кини чугас дьонноро, Туматтар, №с-саас сити»иилээх, хаан тохтуулаах айаннара – бу бјтјн биис дьоно бытанар, арахсар симэлийэр суоллара. Оттон саргы тала»а, дьол тарды»а, јтј№ санаанан салайтаран айан аартыгын тутуспут Туоєа Батыр дьоно УрааЅхай сахалар киэЅ сиринэн тэнийэн, чэчирээн и»иитин к№рд№р№р аналлаах. ¬»јс айан - орто дойдуга олох олорорго ананан, инники биллибэт дьылєатыгар, айыыта суох ыраас кутун туттаран тј№рэккэй туос тыынан Ийэ №рј»јн таЅнары устар Ньырбачаан суола. Онон роман тјЅ былыргы номохторго иЅэ сылдьар норуот историятын аныгы к№лј№нэєэ дириЅ ис хо»оонноох уус-уран уобарастар н№Ѕј№ тириэрдэр.

60-с сыллар

Ол эрээри 60-с сс. саєалаан бу герой сиргэ тј»эриллибитэ, кини да ки»илии майгылаах, сыы»ар алєа»ыыр, эрэйдэнэр герой буолбута.

*Улугуруу* диэн ааттаммыт кэм геройун к№рд№рјј В.Яковлев *©рјстэр кирбиилэригэр* романыттан саєаламмыта. .

     Айымньы сјрјн геройа Бардасов айымньы саєаланыытыгар ки»и кэрэхсиэн курдук јрдјк сыаллаах-соруктаах эдэр оєо ки»и. Кини ј№рэхтээх специалист буолан норуотугар уйгу-быйаЅ олоєу аєалар баєалаах. Бу кэминээєи ыччат – аныгы јйэ сайдыылаах дьонноро, науканы техниканы ба»ылаабыт, тыа ха»аайыстабытыгар анал јрдјк ј№рэхтээх специалистар. Ол эрээри, дьиЅнээх олоххо, јлэєэ кэлэн, Бардасов бастаан эппититтэн олох атын сирэйин к№рд№р№р. Кини кириилээх тахсыылаах, кэпсэтиилээх курдук да, былаан эрэ эккирэтиитигэр сылдьар, јлэ»ит ки»и кы»алєатыгар кы»аммат салайааччы буолар. Бу герой омсолоох дуу, би»ирэбиллээх дуу диэн элбэхтик м№ккјспјттэрэ. Ол курдук Бардасовы дьайыыларынан сыаналыыр буоллахха, кини булугас №йд№№х, сытыы-хотуу, јчјгэй специалист, колхо»а аатырарыгар јгјс сыратын биэрэр, о.д.а. оннооєор ыары»ах Маргаританы кытта тапталга *оонньообута* эмиэ јтј№ №рјттээх буолан тахсар: кыыс кылгас олоєор тапталы билбитин и»ин Бардасовка махтанар. Ол да буоллар Бардасов сиэр-майгы №ттјнэн характера сатарыйан эрэрэ к№ст№р: кини куруук бэйэтин эрэ интэриэ»ин №р№ тутар, олохтон ылар, ту»анар эрэ сыаллаах. 

Бу кэмнэргэ муммут тэммит, олох хапсы»ыытыгар ылларбыт ыччат уобара»а элбэхтик суруллубута. Тумарча *©рј»јнјј* романыгар Куу»ума, Эдуард Соколов *Дьол* сэ»энигэр Ганя уобарастара айыллыбыттара. Куу»ума, автор бэйэтэ этэринии, *ки»и аатыттан ааспыт, ыт-кус курдук сылдьар хаамаайы* ки»и. Ол эрээри  јтј№ дьон №й№бјллэринэн, ыраас тапталын к№рс№н  к№н№р суолга јктэнэрин, ки»и бэрдэ буолан тахсарын суруйааччы к№рд№р№р. 

*Дьол* сэ»эЅЅэ Ганя олоххо јлтј сынньыллар. Киниттэн, т№р№№бјт дэриэбинэтэ ыраастанаары, *показательнай буолаары*, аккаастанар. Онон кини араас сирдэринэн, *дьоллоох* Дьокуускай араас харана муннуктарын кэрийэр. Кини тус олоєор да табыллыбат, общество да кинини туора тутар. Биєиги јгјс уолаттарбыт муна-тэнэ сылдьар суолларын, кинилэр туохтан тэптэрэн маннык дьылєаламмыттарын суруйааччы бэркэ арыйар.