Саха литературатыгар 2016 сыл юбилейдаах кинигэлэрэ

80 сыл - П.А.Ойуунускай

«Дьэбэрэттэн тахсыы» (1936с.)

Ойуунускай, Платон Алексеевич.

Дьэбэрэттэн тахсыы / П. Ойуунускай ; [В. Э. Липгарт ойуулара]. - Москуба : Судаарыстыба үөрэх-пэдэгиэгикэ кинигэтин пэчээтэ, 1936. - 42 с. : ил.

Лат. графика. - В вып. дан. загл.: Выход из тины.

  Суруйааччы бу айымньытынан сэһэн айыллар холобурун көрдөрбүтэ. Сюжетын дьиҥ олохтон ылбыт. Саха литературата хара саҕаланыаҕыттан дьахтар тематыгар күүскэ ылсан үлэлээбитэ. Дьахтар «олох дьэбэрэтигэр» тэпсиллэр аналларын көрдөрбүт буоллахтарына, П.Ойуунускай саҥа олох саха дьахтарыгар көҥүлү аҕалбытын, үйэлэр тухары бүрүүкээбит батталтан-атаҕастабылтан быыһаабытын туһунан сэһэргээбитэ. 

Хому»уннаах тоєус хо»оон: Саха уус-уран литэрэтиирэтиттэн ылыллыбыт  айымньылар/Хомуйан оЅордо Т.С.Попова-Санаайа.

*Ийэ* тыл тјмсјј хомуйан та»аарбыт *Хому»уннаах тоєус хо»оон*. Саха саЅнаах барыта бу хо»ооннору №йјгэр ј№рэтэн јйэбит тухары этэ сырыттарбыт ийэ тылбыт кэхтиэ суоєа. Ыччат дьон ©кс№кјлээх ©л№кс№й, Алампа, Ойуунускай, Н.Неустроев, Кјндэ, Сэмэн Данилов, Моисей Ефимов, Савва Тарасов, Степан Дадскинов сјмэ»иннээх тылларын сјјйэн ылан, сјрэхтэригэр быардарыгар иЅэриэхтэрэ.

     2. Кинигэ аата этэринии *¬ргј№рдээх кэм јнјгэстэрэ* оєолоро бэйэлэрин суолларын таба тайанан олоххо јктэниилэрэ кэпсэнэр. Мунуу-тэнии,сј№м тј»јј, туруула»ыы, охсу»уу ханнык да ки»и олоєор баар суол. Автор саха ыалын Тэгиилэптэр дьиэ кэргэн олохторунан к№рд№р№р. Прозаєа общество сытыы проблематын бы»аарыы суруллар. Дьахтар суруйааччы иитэр-ј№рэтэр, сјбэлиир куола»ынан табыгастаахтык ойуулуур. Сонун ис хо»оонноох буолан јгјс ааєааччы интэриэ»ин тардыа.

     3. Сомоєотто. ¬гэстэр сайылыктара. Ааптар Семен Иванович Николаев - Сомоєотто т№р№№бјт сахатын норуотун олоєун- дьа»аєын, былыргытын уонна аныгытын №р сылларга чинчийэн ј№рэппит этнограф-учуонай буолар. Бу кинигэєэ былыргы сахалар итэєэллэрин, бэйэлэрин олохторгура јгэстэри, сиэри-туому хайдах тутталларай, ыыталларай диэн ааєааччыны сэЅээрдэр. Уус-уран тыл алыбыгар уйдаран би»иги т№рјттэрбит, олохторун-дьа»ахтарын билиэхпит.

     4. Мак Фрай. Хроники Ехо 2. ...Биир јтј№ кјн бу олохтон атын эйгэєэ тийэн хаалыаххын с№п. Сымыйа уонна кырдьык, суох уонна баар, илэ уонна тјјл силбэ»эр сиригэр тјбэспит дьон ту»унан фэнтези жанрдаах айымньылар сэ»эргииллэр.

     Оннук ис хо»оонноох *Лабиринт* диэн романы Макс Фрай 1996 сыллаахха суруйбута. Аахпыттар омуннара-т№л№нн№р№ намырыы илигинэ, илбистээх суруйааччы *Властелин* диэн саЅа кинигэтин ааєааччыга куду аста. Манна туох да сибиэннээх, дьиктилээх суохха дылы. Арай сэдэх дьоєурдаах аатырбыт сыщикпыт Джуффин Халли сыы»ан, тј№рэккэй бала»ыанньаєа тјбэ»эн ылара омуннаахтык ойууланар. Хата, маладьыа»ын алєастарын ту»унан а»аєастык сэ»эргиир. Итини эмиэ сатыахха наада эбээт.

Макс Фрай атыттарга майгыннаабат со»уччу сюжеттардаах айымньылара умсугутар уратылаахтар.

5. Литературнай институту бјтэрбит Таня Воробей бастакы айымньыларын Лиза Кулиевалыын кытты»ан суруйаллара. *Сестры Воробей* диэн аатынан илии баттыыллара.

Оттон билигин Таня соєотоєун бэйэтэ айар. *День святого Валентина* диэн кинигэтэ эрдэєэс саастаахтарга бэртээхэй бэлэх буолар.

Сэ»эн героинята ийэтин кыра эрдэєинэ сјтэрбит. Кыыс улаатар саа»ыгар киниэхэ олус наадыйар. Ол и»ин ийэтин эркиЅЅэ ыйана турар мэтириэтин кытта кистээн кэпсэтэр, аєатын дэЅ-дуЅ  ахтыытынан сиэттэрэн, кјндј ки»итин уобара»ын оЅорон к№р№р. Кинилэр дьиэ кэргэннэригэр атын дьахтар киириэн баєарбат. Аєатын таЅнарыахсыт курдук к№р№р. Кыыстаах аєа №йд№сп№т буолуулара, бэйэ-бэйэлэригэр хаєыс сы»ыаннара чуут иэдээЅэ тиэрдэ сы»ар. Хата, ким да кэтэспэтэх №ттјттэн ураты уларыйыылар со»уччу буоланнар, бары дьоллоох хаалаллар. 

Ефремова Л.В.

Эрилик Эристиин «Маарыкчаан ыччаттара»

Эрилик Эристиин «Маарыкчаан ыччаттара»

Саха литературатыгар аан бастакы суруллубут роман «Маарыкчаан ыччаттара» 1942 сыллаахха бэчээттэммитэ. С.С.Яковлев-Эрилик Эристиин, тус бэйэтин олоҕуттан, гражданскай сэрии сылларыгар Чурапчы сиригэр буолуталаабыт түбэлтэлэри уустаан-ураннаан көрдөрбүтэ. Холобура, Чурапчы сирин Сылаҥ нэһилиэгэр Н.И.Снитко этэрээтэ, дьаамсык Мурунай оҕонньор таҥнарыытынан, тоһуурга түбэһиитин ромаҥҥа хайдах баарынан киллэрбит. Сүрүн геройдарын прототиптарынан дьиҥнээх баар буола сылдьыбыт дьоннор буолаллар: Коля Манасов - Н.Д.Субуруускай, Костя Манасов - К.А.Сокольников, Сеня Оноев - С.А.Саввин, Кеша Тускаев - М.Н.Слепцов, Гена Бологуров - Г.Н.Дьячковскай, Иннокентий Харачаев - И.П.Михайлов. Онтон сорох персонажтар: Мейер Едлин, Савва Собакин (ромаҥҥа Собачкин), Елпидифор Егасов нуучча бырааһа Трифонов о.д.а. - ааттара-суоллара уларытыллыбакка киирбиттэр.

     «Ромаҥҥа эдэр ыччат тематын хоннохтоохтук арыйыы сонун көстүү буолбута. Эрилик Эристиин айар үлэтин сүрүн темата гражданскай сэрии этэ. Бэйэтэ билбит-көрбүт түбэлтэлэрин кини хараҕа суох, улаханнык ыалдьа сытан, олоҕун тиһэх сылларыгар бу баардыы ойуулуура. Эрилик Эристиин кинигэлэрин арыйдахха, аахтар-ааҕан бара туруох курдук кэрэ, дьиҥ сахалыы тыллаах-өстөөх айымньылардаах» - диэн суруйар Окорокова В.Б. «Саха литературата үйэлэр кирбиилэригэр кинигэтигэр» (С.97)

    «Маарыкчаан ыччаттара» роман киэҥ биһирэбили ылбыта, классическай айымньылар ахсааннарыгар киирбитэ. Билигин да ааҕааччылар биир тыынынан ааҕар, сонургуур айымньылара диэн эрэнэбин.